Μάνος Χατζιδάκις
Πανάρχαια βούληση του ανθρώπου, να υποτάξει τον Χρόνο, να τόνε βάλει στο χέρι του, για να μπορέσει η επιλεγμένη στιγμή, να παραμείνει αιώνια και μετέωρη στον ορίζοντα, σημάδι κολακευτικό από το πέρασμά του, μια κι η στιγμή, η επιλεγμένη, τον φανερώνει, πρώτη φορά, ολόκληρο. Πόσες φορές δεν ζήτησα να θανατώσω τον Χρόνο, για να κρατήσω την μια στιγμή, ετούτη την μοναδική, απόλυτα δική μου.
Ο χρόνος ο παρών κι ο χρόνος ο παρελθών
είναι ίσως παρόντες στον μέλλοντα χρόνο
Κι ο μέλλων περιέχεται στον παρελθόντα
Αν όλος ο χρόνος είναι αιωνίως παρών
Τότε όλος ο χρόνος είναι αναλλοτρίωτος.
ΕΚΜΑΓΕΙΟ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ ΧΡΟΝΟΥ
- Δοκίμασε, μου λέει, και θα δεις - ο Χρόνος.
- Θα δοκιμάσω κι ας μην δη - λέω του Χρόνου.
Κι έτσι ο αγώνας αρχινάει αστόχαστος, και σπρώχνομαι ν’ αγκιστρωθώ στον λεπτοδείχτη για να μην προχωρήσει η στιγμή, τούτη που με φωτίζει ολόκληρον, συμπληρωμένο με το άλλο πρόσωπο που αύριο Θάνε μακριά μου. Κι όλο το πάθος μου, δε με βοηθάει παρά να σπάσω τ’ άγκιστρο του ρολογιού και να βρεθώ στο πάτωμα πεσμένος, μ’ ένα ασημένιο τόξο στο λαιμό, και με το χέρι κόκκινο από το αίμα. Η ώρα προχωράει αμείλικτη - καθώς και η αποσύνθεσή μου. Πώς να δεχτώ ότι κάποτε εγώ δεν θα σ’ αγγίζω κι ο Χρόνος δε θα σε περιέχει; Κι ακόμα πώς να αποδεχτώ τον κόσμο σαν πραγματικό, όταν δεν θα τον βλέπω, δεν θα τον αισθάνομαι και δεν θα με περιέχει; Η άσκηση του νου και της ψυχής, με στόχο τον βαθμιαίο αφανισμό μας, αρχίζει με τεχνική οδυνηρή για να συνθέσει την οριστική εξαφάνιση. Να ένα παιχνίδι ελκυστικό που καίει τα χέρια και το αίσθημα και καθιστά τους εραστές του Χρόνου ανάπηρους και διαπλανητικούς.
Μα ας περάσουμε στον Χρόνο και στα προβλήματα που μάς γεννά η κατάκτησή του. Πρόβλημα πρώτον. Και πώς να τον βολέψουμε; Πού να τον βάλουμε να κατοικήσει; Πρόβλημα δεύτερον. Πώς να τον διατηρήσουμε ακίνητο και ζωντανό μαζί; Πρόβλημα τρίτον. Πώς να τον λησμονήσουμε, ώστε να μην συμβεί και γίνει αυτός το πάθος μας και η διατηρητέα στιγμή, τυχαία.
Κατά πως βλέπετε, το θέμα είναι πολύπλοκο, πολυδιάστατο και περιέχει ερωτήματα αναπάντητα. (Θυμηθείτε, παρακαλώ, τον Τσάρλς Αιβς. Αυτός είχε μια κάποια γνώση ή γεύση από αναπάντητο ερώτημα).
Και συνεχίζω: Ο μέλλων χρόνος, ο παρών, κι ο παρελθών μαζί τους κινούνται αδιάκοπα συγχρόνως, κι όχι διαδοχικά. Κατά συνέπεια η στιγμή που θα την επιλέξουμε για νάναι η ταυτότητά μας, περιέχει ένα λάθος, μιας και δεν είναι δυνατόν ν’ αντιληφθούμε τον εαυτό μας πριν και σήμερα και αύριο μαζί με το άλλο πρόσωπο, το ίδιο άγνωστο στο αύριο και στο πριν. Παρασκευάζουμε λοιπόν εικόνα αυθαίρετη, που δήθεν μάς ταιριάζει, μάς συμπληρώνει και μάς καθιστά αυτάρκεις, ενώ ξεφεύγει από τα χέρια μας η ίδια ετούτη η στιγμή, με ό,τι έγινε και με ό,τι θα συμβεί. Πώς είναι δυνατόν να ήμαστε συμπληρωμένοι, όταν αποτελούμε εγώ κι ο φίλος μου σαν παράδειγμα, τα δύο έκτα ενός απλησίαστου φανταστικού αριθμού; Κι ας πούμε πως τον πιάσαμε τον Χρόνο. Τον παγιδέψαμε και η στιγμή αιχμαλωτίστηκε στη χούφτα μας. Οφείλουμε κατασκευή εκμαγείου. Ένα κεφάλι μπρούτζινο, τοποθετημένο ανάσκελα, με μάτια, μύτη, στόμα, χαρακτηριστικά ακίνητα και ακριβώς, πάνω στην ολοκλήρωσή μας. Ποιο θαν το πρόσωπο; Του Χρόνου ή το δικό μας; Και πόση θάχει αντοχή να μάς περιέχει έτσι νεκρό - πάλι μέσα στον Χρόνο; Ούτε ένα δευτερόλεπτο, το αιχμαλωτισμένο. Γιατί την ώρα που δολοφονούσαμε τον χρόνο εκμηδενίζαμε και το τυχαίο που μας περιείχε, ώστε να μείνει στο διάστημα το φως και η εικόνα μας μαζί, να τριγυρνάει αδιάκοπα, αιώνια στον χώρο τον διαπλανητικό άπου καμιά έλξη, ούτε υπάρχει, ούτε μπορεί να μάς επαναφέρει στο επιθυμητό μαγνητικό πεδίο μιας οποιασδήποτε πλανητικής επιφάνειας.
Κι έτσι καθώς θα ταξιδεύουμε πετώντας ανάμεσα απ’ τους πλανήτες, χωρίς την πιθανότητα επιστροφής, και στην περίπτωσή μας επιστροφή σημαίνει θάνατος, έτσι καθώς λοιπόν, θα τριγυρνάμε ολομόναχοι, μετέωροι, σαν το σημάδι χρόνου δολοφονηθέντος από την παράκαιρη και αναπηρική μας λαιμαργία, ίσως τότε αντιληφθούμε, με μια απόκρυφη διάσταση, αυτούς τούς στίχους που φανερώνουν την τραγική προσπάθεια του ποιητή να συνομιλήσει με το υπερβατικό.
Ο χρόνος ο παρών κι ο χρόνος ο παρελθών
είναι ίσως παρόντες στον μέλλοντα χρόνο
Κι ο μέλλων περιέχεται στον παρελθόντα
Και προ παντός, ν’ αντιληφθούμε, επί τέλους, αυτό το από κατασκευής χρόνου αξίωμα στη συνέχεια του ίδιου ποιητή.
Αν όλος ο χρόνος είναι αιωνίως παρών
Τότε όλος ο χρόνος είναι αναλλοτρίωτος.
(Κυριακή, 30 Δεκεμβρίου 1979)
